Straatfotografie: toestemming of niet?
Naar aanleiding van de straatfotografie die ik geregeld doe, al dan niet in het kader van de fotocursussen die ik geef, krijg ik heel erg vaak vragen en opmerkingen rond het al dan niet toestemming moeten vragen voor het fotograferen van mensen op straat. Hoog tijd dus om de regels daarrond even samen te vatten. Wie het graag uit officiële bron verneemt kan altijd gaan nalezen op www.gegevensbeschermingsautoriteit.be maar ik vat het graag even voor jullie samen… Let’s go!
Recht op fotograferen
Eerst en vooral moeten we een onderscheid maken tussen het fotograferen op zich, en het gebruik van de foto’s daarna. Op openbare plaatsen is het fotograferen op zich altijd gewoon toegestaan. Er zijn hier en daar uitzonderingen (zoals de stations van NMBS, luchthavens,…), maar los van die zeldzame uitzonderingen mag je er van uit gaan dat je altijd mag fotograferen. Je hoeft dus GEEN toestemming te vragen aan mensen om te fotograferen op zich. Niemand kan je bijgevolg vragen om te stoppen met fotograferen op straat. Door jezelf te begeven op openbaar domein geef je dus eigenlijk impliciet je toestemming om gefotografeerd te worden.
Portretrecht en privacy
Goed, fotograferen mag dus. Klaar, toch? Jammer maar helaas, hier wordt het verhaal complexer. Want als fotograaf heb ik uiteraard niks aan al die gemaakte foto’s als ik er niks mee mag doen. De echte vraag is dus niet: “Mag ik fotograferen?” (want dat mag dus), maar wel: “Mag ik de foto’s gebruiken en zo ja, waar en hoe?”. Of je de gemaakte foto’s dus wil gebruiken voor een portfolio op je website, sociale media of voor een expo: in veel gevallen zal je toestemming moeten hebben hiervoor. Maar gelukkig zijn er uitzonderingen, dus hieronder stap voor stap verduidelijking.
Als er enkel mensen onherkenbaar in beeld zijn: geen probleem, je hebt geen toestemming nodig om de foto’s te gebruiken. Logisch op zich. De wet zegt daarbij ook dat mensen die onrechtstreeks herkenbaar zouden zijn door bv hun kleding, gelden als “onherkenbaar”. Iemand die in je foto zichzelf herkent via zijn pet of kapsel en dus niet rechtstreeks zijn of haar gezicht, mag je beschouwen als onherkenbaar. Geen toestemming nodig dus om de foto te gebruiken.
Mensen zijn herkenbaar in beeld, maar eerder toevallig: geen probleem, je hebt geen toestemming nodig. Als de herkenbare mensen niet het hoofdonderwerp zijn van je foto, heb je juridisch gezien geen toestemming nodig om de foto te gebruiken. Maar je voelt meteen dat hier discussie mogelijk is. Als je een foto maakt van het stadhuis in Leuven en er zijn een paar mensen klein en herkenbaar in beeld, dan heb je geen toestemming nodig want je kan perfect argumenteren dat het stadhuis het hoofdonderwerp is en dat de mensen in beeld louter toeval zijn. Maar iemand die individueel, prominent en herkenbaar in beeld is, zal je moeilijker kunnen overtuigen dat hij of zij niet het hoofdonderwerp is. Hieronder vind je twee voorbeelden. Ik zou kunnen argumenteren dat het onderwerp op de eerste foto “de sfeer op straat” is en op de tweede “de architectuur van de brug”. Maar je snapt dat dit heel wat minder eenduidig is dan bij de derde foto hieronder: daar is het duidelijk dat het onderwerp het concert is en dat eventueel herkenbare mensen in het publiek eerder toevallig zijn.
Mensen zijn herkenbaar in beeld en niet toevallig: je hebt toesteming nodig om de foto te gebruiken. Ook hier zal je merken dat er nuance mogelijk is. Want opnieuw is “toevallig” een rekbaar begrip. Maar als je wat common sense gebruikt is het duidelijk dat je best toestemming vraagt bij twijfel. Alleen: lukt dat wel altijd? Stel je ziet een fotogeniek figuur op een voorbijrijdende bus en je maakt een portret. De persoon is het hoofdonderwerp, maar hoe ga je toestemming vragen? Onmogelijk dus. Het feit dat je hier geen toestemming KON vragen is voor mij vaak een reden om de foto dan niet te gebruiken, of althans niet zomaar overal… Maar gelukkig is er nog een uitzondering in de regel hieronder.
Journalistieke doeleinden
Uitzondering voor “journalistieke doeleinden”. Als een foto gemaakt werd voor journalistieke doeleinden, dan is er in principe ook geen toestemming nodig om de foto te gebuiken, zelfs al is iemand herkenbaar en het hoofdonderwerp van de foto. En ook hier is een redelijke grijze zone. De wet bepaalt namelijk dat het enkel zou gaan om “professionele journalisten”, maar in de praktijk (rechtbank) wordt dat veel ruimer toegepast. Er zijn al meerdere juridische uitspraken geweest waar het begrip “journalist” veel ruimer werd gezien. Anno 2026 gebeurt nieuwsgaring (jammer genoeg) niet meer uitsluitend door professionele journalisten, dus in essentie is deze regel ook al achterhaald. Als beroepsfotograaf zou ik dus kunnen argumenteren dat onderstaande karakterportret gemaakt werd als deel van een reportage over het leven in Leuven. Nieuwsgaring of journalistiek dus en bijgevolg geen toestemming nodig, maar je voelt meteen dat dit eerder vaag en “bij de haren gesleurd” is. Common sense zegt dus dat toestemming vragen hier beter is.
Wat dat “toestemming geven / vragen” betreft trouwens: strikt genomen moet dat altijd schriftelijk gebeuren. Maar in de praktijk is het niet altijd haalbaar om een geschreven overeenkomst onder iemands neus te duwen, dus vaak is een mondelinge toestemming het enige wat lukt…
Los daarvan hebben mensen ook steeds het recht om hun eerder gegeven toestemming nadien toch weer in te trekken.
Kortom, ook al staan hierboven enkele regels, je merkt dat er dus wel wat grijze zone is. Mensen denken dus vaak dat de hele privacy-wetgeving veel problemen oplost en verduidelijking geeft, in feite is het een gedrocht dat meer vragen en achterpoortjes creëert dan oplossingen en antwoorden biedt. Mensen die denken dat je als fotograaf ALTIJD toestemming nodig hebt voor eender welk gebruik van eender welke foto in eender welke situatie, vergissen zich dus. Maar fotografen die denken dat je eender welke foto ALTIJD mag gebruiken in eender welke situatie, vergissen zich even hard. De waarheid ligt zoals altijd ergens tussenin. Dat was zo voor GDPR, en dat is nog steeds zo…
Maar bij deze ben je je tenminste bewust van de correcte juridische bepalingen. Maar onthoud vooral dit voor jezelf: als je twijfelt, vraag je best toestemming waar het mogelijk is. Maar vriendelijk zijn en gewoon open praten met de mensen die je fotografeert zal veel verhelpen en zal je op zijn minst een idee geven van wat je met de foto wel en niet kan doen. Common sense gebruiken dus, en vooral je mensenkennis als fotograaf laten doorwegen in hoe je hiermee omgaat!